Адабий тил менен жалпы элдик тил кантип айырмаланат?

Адабий тил менен жалпы элдик тилдин негизги айырмасы — алардын колдонулушунда, тилдик нормаларында жана коомдогу аткарган кызматында. Адабий тил — белгилүү эрежелерге баш ийген, ирээтке келтирилген тилдин жогорку формасы. Ал эми жалпы элдик тил — элдин күнүмдүк турмушунда колдонулган, адабий тилди да, жергиликтүү диалектилерди да, говорлорду жана оозеки сүйлөө өзгөчөлүктөрүн да камтыган кеңири түшүнүк.

1. Адабий тил деген эмне?

Адабий тил — жалпы элдик тилдин негизинде калыптанып, грамматикалык, орфографиялык, орфоэпиялык жана лексикалык нормалары белгиленген, коом тарабынан кабыл алынган тил.

Адабий тилдин негизги өзгөчөлүктөрү:

• Нормалуулугу. Сөздөрдүн жазылышы, айтылышы жана сүйлөмдөрдүн түзүлүшү белгилүү эрежелерге ылайык болот.

• Бирдиктүүлүгү. Ар кайсы аймакта жашаган адамдар үчүн жалпы түшүнүктүү тилдик форма катары кызмат кылат.

• Иреттүүлүгү. Ойду так, түшүнүктүү жана логикалык жактан ырааттуу билдирүүгө жардам берет.

• Колдонулуу чөйрөсүнүн кеңдиги. Билим берүүдө, илимде, адабиятта, мамлекеттик мекемелерде, жалпыга маалымдоо каражаттарында жана расмий документтерде колдонулат.

• Оозеки жана жазма формаларынын болушу. Адабий тил китептерде гана эмес, расмий сүйлөшүүлөрдө, сабактарда, баяндамаларда да пайдаланылат.

Мисалы: «Бүгүн биздин мектепте окуучулардын билим деңгээлин жогорулатууга арналган жыйын өткөрүлдү». Бул сүйлөм адабий тилдин нормаларына ылайык түзүлгөн.

2. Жалпы элдик тил деген эмне?

Жалпы элдик тил — белгилүү бир элдин бардык өкүлдөрү пайдаланган тилдик каражаттардын жыйындысы. Анын курамына адабий тил, жергиликтүү диалектилер, говорлор, күнүмдүк оозеки сүйлөө тили жана башка тилдик өзгөчөлүктөр кирет.

Жалпы элдик тилдин негизги өзгөчөлүктөрү:

• Элдин күнүмдүк жашоосунда жана өз ара пикир алышуусунда кеңири колдонулат.

• Ар кайсы аймакта сөздөрдүн айтылышы жана колдонулушу айырмаланышы мүмкүн.

• Диалектилик сөздөр, жергиликтүү аталыштар жана сүйлөшүү тилине мүнөздүү сөздөр кездешет.

• Элдин тарыхын, маданиятын, каада-салтын жана улуттук өзгөчөлүктөрүн чагылдырат.

• Адабий тилге салыштырмалуу тилдик формалардын көп түрдүүлүгү менен айырмаланат.

Мисалы, кыргыз тилинде айрым буюмдардын, тамак-аштардын же турмуш-тиричиликке байланышкан нерселердин аталыштары аймактарга жараша ар түрдүү колдонулушу мүмкүн. Мындай айырмачылыктар жалпы элдик тилдин байлыгын көрсөтөт.

3. Адабий тил менен жалпы элдик тилдин айырмачылыктары

4. Адабий тил менен жалпы элдик тилдин байланышы

Адабий тил менен жалпы элдик тил бири-бири менен тыгыз байланышта. Анткени адабий тил жалпы элдик тилдин негизинде пайда болуп, өнүгөт.

Жалпы элдик тил адабий тилдин негизги булагы болуп эсептелет. Эл арасында колдонулган сөздөрдүн айрымдары убакыттын өтүшү менен адабий тилге кирип, жалпы колдонууга ээ болот.

Ошол эле учурда адабий тил да жалпы элдик тилге таасирин тийгизет. Мисалы, мектепте окутулган адабий тилдин нормалары, китептерде жана маалымат каражаттарында колдонулган сөздөр элдин күнүмдүк сүйлөө маданиятынын өнүгүшүнө жардам берет.

Бирок адабий тилди жазма тилге гана, ал эми жалпы элдик тилди оозеки тилге гана таандык деп түшүнүү туура эмес. Адабий тилдин оозеки формасы да бар, ал эми жалпы элдик тил адабий жазма форманы да өзүнө камтыйт.

5. Адабий тилдин коомдогу мааниси

Адабий тил коомдун маданий жана руханий өнүгүшүндө маанилүү орунду ээлейт. Ал адамдардын ортосундагы пикир алышууну жеңилдетип, билимдин, илимдин жана маданияттын өнүгүшүнө шарт түзөт.

Кыргыз адабий тили кыргыз элинин маданий мурасын сактоодо, көркөм чыгармаларды жаратууда, билим берүүдө жана мамлекеттик иштерди жүргүзүүдө чоң кызмат аткарат. Ал эми жалпы элдик кыргыз тили адабий тилди байытып турган негизги булак болуп саналат.

Жыйынтык

Демек, адабий тил — жалпы элдик тилдин нормалары иштелип чыккан, ирээтке салынган формасы, ал эми жалпы элдик тил — эл колдонгон тилдин бардык түрлөрүн камтыган кеңири түшүнүк.

Алардын эң негизги айырмасы — адабий тилде тилдик эрежелер жана бирдиктүү нормалар сакталса, жалпы элдик тилде жергиликтүү диалектилер, говорлор жана сүйлөшүү өзгөчөлүктөрү да орун алат.

Кыскача айтканда, жалпы элдик тил — адабий тилдин негизи, ал эми адабий тил — ошол жалпы элдик тилдин иштелип чыккан, нормалаштырылган формасы.