Berilgan fizik qoida bilan bog'liq hayotiy misollar qidiring. Topgan misollaringiz asosida hayotiy qoidalar yozing. Fizik qoida: Deformatsiya deb tashqi kuch ta'sirida jismlar shakli va o'lchamining o'zgarishi aytiladi. (7-sinf yangi kitobi)

Deformatsiyaga oid hayotiy misollar va hayotiy qoidalar

Deformatsiya — tashqi kuch ta’sirida jismlarning shakli va o‘lchamining o‘zgarishidir. Deformatsiya kundalik hayotimizda juda ko‘p uchraydi. Masalan, jismlarni cho‘zish, siqish, egish va burash natijasida ularning shakli yoki o‘lchami o‘zgaradi.

Deformatsiya ikki xil bo‘ladi:

• Elastik deformatsiya — tashqi kuch ta’siri to‘xtagandan keyin jism o‘zining dastlabki shakliga qaytadi.

• Plastik deformatsiya — tashqi kuch ta’siri to‘xtagandan keyin ham jism o‘zgargan shaklini saqlab qoladi.

Hayotiy misollar va ulardan kelib chiqadigan qoidalar

1. Rezina tasmaning cho‘zilishi

Rezina tasmani ikki tomonga tortsak, u cho‘ziladi. Qo‘yib yuborganimizda esa avvalgi holatiga qaytadi. Ammo haddan tashqari kuch bilan tortsak, rezina uzilib ketishi mumkin.

Hayotiy qoida: Har qanday buyumdan foydalanishda uning mustahkamligini hisobga olish va ortiqcha kuch ishlatmaslik kerak.

2. Gubkaning siqilishi

Idish yuvishda ishlatiladigan gubkani qo‘limiz bilan siqsak, uning shakli o‘zgaradi. Qo‘yib yuborsak, u yana dastlabki shakliga qaytadi.

Hayotiy qoida: Yumshoq jismlar kuch ta’sirida oson deformatsiyalanadi. Shuning uchun buyumlarning xususiyatiga qarab ulardan foydalanish kerak.

3. Plastilinning shakli o‘zgarishi

Plastilinni qo‘limiz bilan ezsak yoki bossak, uning shakli o‘zgaradi. Qo‘limizni olganimizdan keyin ham u yangi shaklini saqlab qoladi.

Hayotiy qoida: Ba’zi jismlar deformatsiyadan keyin o‘zining dastlabki shakliga qaytmaydi. Shuning uchun bunday buyumlarga ehtiyotkorlik bilan munosabatda bo‘lish kerak.

4. Prujinaning siqilishi

Ruchka ichidagi prujina bosilganda siqiladi, kuch ta’siri to‘xtaganda esa yana avvalgi holatiga qaytadi.

Hayotiy qoida: Prujinali buyumlarni me’yoridan ortiq siqish yoki cho‘zish mumkin emas, chunki ular buzilishi mumkin.

5. Metall bankaning ezilishi

Bo‘sh alyuminiy bankani oyoq yoki qo‘l bilan ezsak, uning shakli o‘zgaradi. Kuch ta’siri to‘xtaganidan keyin ham banka avvalgi holatiga qaytmaydi.

Hayotiy qoida: Metall buyumlar ham katta kuch ta’sirida deformatsiyalanadi. Ularni urish, ezish yoki ortiqcha bosim ostida qoldirishdan saqlanish kerak.

6. Xamirning yoyilishi

Non yoki somsa tayyorlashda xamirni o‘qlov bilan yoyamiz. Natijada xamirning shakli va qalinligi o‘zgaradi.

Hayotiy qoida: Deformatsiyadan kundalik hayotda foydali maqsadlarda, masalan, ovqat tayyorlash va turli buyumlarni yasashda foydalanish mumkin.

7. Chizg‘ichning egilishi

Plastmassa chizg‘ichni ozgina egsak, u yana avvalgi shakliga qaytadi. Juda qattiq egsak esa sinishi mumkin.

Hayotiy qoida: Qattiq jismlarga ortiqcha kuch ishlatmaslik kerak, chunki ularning sinishi inson uchun xavfli bo‘lishi mumkin.

8. Avtomobil shinasining deformatsiyalanishi

Avtomobil og‘irligi ta’sirida shinaning yerga tegib turgan qismi biroz yassilanadi. G‘ildirak aylanganda shinaning bu qismi yana o‘z shakliga qaytadi.

Hayotiy qoida: Transport vositalarining shinalarini me’yorida damlash va ularga belgilanganidan ortiq yuk yuklamaslik kerak.

9. Karavot matrasining siqilishi

Matras ustiga yotganimizda tanamizning og‘irligi ta’sirida u siqiladi. O‘rnimizdan turganimizdan keyin sifatli matras yana avvalgi shakliga qaytadi.

Hayotiy qoida: Kundalik hayotda ishlatiladigan yumshoq buyumlar inson uchun qulaylik yaratadi, lekin ularni ortiqcha yuk bilan bosmaslik kerak.

10. Daraxt shoxining egilishi

Kuchli shamol esganda daraxt shoxlari egiladi. Shamol to‘xtagach, ular odatda avvalgi holatiga qaytadi. Ammo shamol juda kuchli bo‘lsa, shoxlar sinishi mumkin.

Hayotiy qoida: Tabiatdagi jismlar ham tashqi kuch ta’sirida deformatsiyalanadi. Kuchli shamol paytida daraxtlar ostida turmaslik kerak.

Xulosa

Deformatsiya hodisasi kundalik hayotimizda juda ko‘p uchraydi. Biz yurishda, o‘ynashda, ovqat tayyorlashda, mehnat qilishda va turli buyumlardan foydalanishda deformatsiyani kuzatamiz.

Eng muhim hayotiy qoida: Har bir jismning mustahkamligi va elastiklik xususiyati turlicha bo‘ladi. Shuning uchun buyumlarga ortiqcha kuch ishlatmaslik, ularni ehtiyot qilish va deformatsiya xususiyatlaridan to‘g‘ri foydalanish kerak.