Міржақып Дулатұлының «Бақытсыз Жамал» романындағы кейіпкерлерге мінездеме

Міржақып Дулатұлының 1910 жылы жарық көрген «Бақытсыз Жамал» романы – қазақ әдебиетіндегі тұңғыш романдардың бірі. Шығармада ХХ ғасырдың басындағы қазақ қоғамының тұрмыс-тіршілігі, әйел теңсіздігі, ескі салт-дәстүрдің зардаптары, әлеуметтік әділетсіздік пен шынайы махаббат мәселелері көтерілген.

Жазушы кейіпкерлердің мінез-құлқы, іс-әрекеті мен тағдыры арқылы сол кезеңдегі қоғамның қайшылықтарын көрсетеді.

1. Жамал – романның басты кейіпкері

Мінезі: Ақылды, көрікті, білімге құштар, зерек, өнерлі, қайсар, намысшыл, еркіндікті сүйетін қыз.

Жамал – өз заманының озық ойлы, саналы қазақ қызының бейнесі. Ол жас кезінен оқуға ынталы болып, сауатын ашады. Кітап оқып, өлең шығарып, ән айтып, өз ойын еркін жеткізе алады.

Жамалдың ең басты ерекшелігі – өзінің бақытты болуға құқығы бар екенін түсінуі. Әкесі Сәрсенбай оны сүймеген адамы Жұманға атастырғанда, ол бұл шешімге іштей қарсы болады.

Жамал Ғалимен танысып, оны шын жүрегімен сүйеді. Өз бақыты үшін Ғалимен бірге кетуге бел бууы оның батылдығы мен тәуекелшілдігін көрсетеді.

Алайда Ғали қайтыс болғаннан кейін Жамалдың өмірі күрт өзгереді. Ол амалсыз Жұманның қолына түсіп, қорлық көреді. Ақырында қатыгездікке шыдамай қашып шығып, боранда адасып, үсіп қайтыс болады.

Кейіпкерге баға: Жамал – әйел теңдігі мен бас бостандығы үшін күрескен қазақ қыздарының жиынтық бейнесі. Оның қайғылы тағдыры арқылы жазушы әйелдерді еркінен тыс тұрмысқа берудің адам өміріне тигізетін зардабын көрсетеді.

2. Ғали – Жамалдың сүйген жігіті

Мінезі: Білімді, мәдениетті, ақылды, адал, мейірімді, уәдесіне берік, өнерлі жігіт.

Ғали – сол кезеңдегі көзі ашық, жаңашыл жастардың өкілі. Ол медреседе білім алған, сауатты, орыс тілінен де хабары бар, сауда ісімен айналысатын жігіт.

Ғали Жамалдың сұлулығын ғана емес, оның ақылын, өнерін және адамгершілік қасиеттерін де бағалайды. Екеуінің арасында шынайы махаббат пайда болады.

Ғали Жамалды Жұманға тұрмысқа шығудан құтқару үшін өзімен бірге алып кетеді. Ол сүйгенімен бақытты өмір сүруді армандайды. Бірақ күтпеген жерден ауруға шалдығып, қайтыс болады.

Ғалидың өлімі Жамалдың тағдырына ауыр соққы болып тиеді.

Кейіпкерге баға: Ғали – білімділік пен адал махаббаттың символы. Оның бейнесі арқылы автор жастардың өз теңін тауып, сүйіспеншілікпен отбасын құруын қолдайды.

3. Сәрсенбай – Жамалдың әкесі

Мінезі: Бай, момын, аңқау, сауатсыз, мансапқор, өзгенің ықпалына тез берілетін адам.

Сәрсенбай – дәулетті, мал-жаны жеткілікті кісі. Ол алғашқы кезде қызын жақсы көріп, оның өсуіне, білім алуына белгілі дәрежеде мүмкіндік жасайды.

Алайда билік пен атаққа қызығуы оның адамгершілік қасиеттеріне кері әсер етеді. Болыстыққа таласып, мақсатына жету үшін ықпалды Байжанмен құда болуға келіседі.

Қызы Жамалдың Жұманды сүймейтінін білсе де, оның тілегіне құлақ аспайды. Ол үшін қызының бақытына қарағанда, ел арасындағы беделі мен мансабы маңыздырақ болып шығады.

Кейіпкерге баға: Сәрсенбай – ескі қоғамдық түсініктің ықпалынан шыға алмаған әке. Оның ең үлкен қателігі – қызының тағдырын өз мүддесіне бағындыруы.

4. Шолпан – Жамалдың анасы

Мінезі: Мейірімді, ақылды, сабырлы, қамқор, сезімтал, қызының болашағына алаңдайтын ана.

Шолпан – Сәрсенбайдың екінші әйелі, Жамалдың туған анасы. Ол өзі де сауатты, білімнің маңызын түсінетін әйел.

Шолпан қызының оқып, білім алуын қолдайды. Жамалдың хат танып, сауатын жетілдіруіне көмектеседі.

Қызының Жұманға барғысы келмейтінін түсініп, оны мәжбүрлеп ұзатуға қарсы болады. Жамалдың Ғалимен қосылуына да түсіністік танытады.

Бірақ сол кезеңдегі әйелдердің отбасындағы дәрменсіз жағдайына байланысты күйеуінің шешімін толық өзгерте алмайды.

Кейіпкерге баға: Шолпан – аналық махаббат пен мейірімділіктің көрінісі. Оның бейнесі арқылы жазушы баласының бақыты үшін алаңдайтын, жаңашылдыққа бейім қазақ әйелін суреттейді.

5. Жұман – Жамалдың атастырылған күйеуі

Мінезі: Надан, дөрекі, ақылсыз, қатал, өзімшіл, қатыгез жігіт.

Жұман – Байжан байдың баласы. Шығармада оның сыртқы келбеті де жағымсыз сипатталып, «таз Жұман» аталғаны айтылады.

Ол Жамалдың ақылына, біліміне және адамгершілік қасиеттеріне сай келмейді. Жамал оны сүймейді, бірақ әкесінің шешімі бойынша Жұманға атастырылады.

Жұман әйелінің сезімін, ойын, арманын түсінуге тырыспайды. Жамал өз қолына түскеннен кейін оны қорлап, ұрып-соғады.

Оның қатыгездігі Жамалдың қайғылы тағдырына тікелей әсер етеді.

Кейіпкерге баға: Жұман – надандықтың, дөрекіліктің және әйелді жеке тұлға ретінде сыйламаудың бейнесі. Жазушы бұл кейіпкер арқылы еріксіз некенің ауыр зардаптарын әшкерелейді.

6. Байжан – Жұманның әкесі

Мінезі: Бай, өктем, тәкаппар, айлакер, өзімшіл, билікке құмар адам.

Байжан – ел ішінде ықпалы бар, дәулетті адамдардың бірі. Ол өзінің байлығы мен беделін өзгелерге ықпал ету үшін пайдаланады.

Байжан баласы Жұманды Жамалға үйлендіруді көздейді. Қыздың келісімін, сезімін ескермейді.

Жамал Ғалимен кеткеннен кейін Байжан оны қайтару үшін түрлі әрекетке барады. Өзінің ықпалы мен ел арасындағы билігін пайдаланып, екі жастың еркін өмір сүруіне кедергі жасайды.

Кейіпкерге баға: Байжан – байлық пен билікке сүйенген әділетсіз қоғамдық ортаның өкілі. Оның бейнесі арқылы автор адам тағдырын мал-мүлікпен және әлеуметтік беделмен өлшеудің қателігін көрсетеді.

7. Қалампыр – Сәрсенбайдың бәйбішесі

Мінезі: Мінезі қаталдау, қызғаншақ, өз ортасының ескі түсініктеріне тәуелді әйел.

Қалампыр – Сәрсенбайдың бірінші әйелі. Өзінен бала болмағандықтан, күйеуі Шолпанды екінші әйел етіп алады. Бұл жағдай Қалампырға ұнамайды.

Ол – ескі отбасылық қатынастар қалыптасқан ортада өмір сүретін әйел. Оның мінезінен қызғаныш пен ішкі реніш байқалады.

Қалампырдың бейнесі шығармада басқа негізгі кейіпкерлерге қарағанда аз ашылғанымен, оның тағдыры сол кездегі көп әйел алушылық дәстүрінің отбасындағы қайшылықтарға әсерін көрсетеді.

Кейіпкерге баға: Қалампыр – ескі салттың ықпалында қалыптасқан әйел бейнесі. Оның мінезі арқылы отбасындағы күндестік пен түсініспеушілік мәселесі байқалады.

8. Ғазиз – Жамалдың ұстазы

Мінезі: Білімді, жаңашыл, парасатты, еңбекқор, шәкіртінің болашағын