Палеолит: хронология, еңбек құралы, табиғаты, шаруашылығы қандай?

Палеолит — тас дәуірінің ең көне және ең ұзақ кезеңі. Оның атауы грек тіліндегі «палео» — көне, «литос» — тас деген сөздерден шыққан. Палеолитте адамның қалыптасуы, алғашқы еңбек құралдарының жасалуы және иемденуші шаруашылықтың пайда болуы жүрді.

Хронологиясы

Палеолит шамамен б.з.б. 2,6 миллион жылдан б.з.б. 12 мың жылға дейінгі аралықты қамтиды. Кезеңдердің мерзімі әр зерттеуде аздап өзгеруі мүмкін.

Палеолит үш кезеңге бөлінеді:

1. Ерте немесе төменгі палеолит — б.з.б. 2,6 млн – 140 мың жыл.

2. Орта палеолит — б.з.б. 140–40 мың жыл.

3. Кейінгі немесе жоғарғы палеолит — б.з.б. 40–12 мың жыл.

Ерте палеолитте епті адам, тік жүретін адам сияқты ежелгі адамдар өмір сүрді. Орта палеолит кезеңі көбіне неандерталь адамдарымен байланысты. Кейінгі палеолитте қазіргі адамға ұқсас саналы адам — Homo sapiens кеңінен таралды.

Еңбек құралдары

Палеолит дәуіріндегі негізгі еңбек құралдары тастан жасалды. Сонымен қатар ағаш, сүйек және жануарлардың мүйіздері де пайдаланылды.

Ерте палеолитте адамдар:

• малтатасты бір жағынан жарып жасалған чопперді;

• екі жағынан өңделген чоппингті;

• қол шапқысын;

• ауыр шоқпар мен қазғыш таяқты қолданды.

Бұл құралдар аңның терісін сыпыруға, етін бөлуге, сүйегін жаруға, өсімдік тамырларын қазуға пайдаланылды.

Орта палеолитте тас өңдеу әдістері жетілді. Адамдар:

• үшкір тастар;

• қырғыштар;

• пышақ тәрізді қалақшалар;

• найза ұштарын жасады.

Тас құралдарын белгілі бір пішінге келтіру үшін алдын ала дайындалған тас өзегінен жұқа жаңқалар сындырылды. Найзаға тас ұштық орнату аңшылықтың нәтижелілігін арттырды.

Кейінгі палеолитте құралдар ұсақ, жеңіл және сапалы бола түсті. Тастан кескіштер, тескіштер, қырғыштар, пышақтар жасалды. Сүйек пен мүйізден ине, біз, гарпун, найза ұшы және әшекей бұйымдар дайындалды. Киім тігу үшін сүйек инелер қолданылды.

Табиғаты мен климаты

Палеолит кезеңінде Жердің табиғаты қазіргі уақыттан өзгеше болды. Бұл дәуірде климат бірнеше рет суытып, мұз басу кезеңдері қайталанды. Мұздықтар Еуропа мен Азияның солтүстік бөліктерін алып жатты. Қазақстан аумағына мұздықтар толық таралмағанымен, климат салқын әрі құрғақ болды.

Салқын кезеңдерде:

• далалар мен шөлейттер кеңейді;

• өзен-көлдердің суы азайды;

• өсімдіктер сиреді;

• жануарлар жаңа жайылым іздеп көшіп жүрді.

Жылы кезеңдерде ауа райы жұмсарып, өзен аңғарларында өсімдіктер көбейді. Палеолитте мамонт, жүнді мүйізтұмсық, бизон, жабайы жылқы, бұғы, арқар, киік, үңгір аюы сияқты ірі жануарлар өмір сүрді. Табиғи жағдай адамдардың өмір салтына тікелей әсер етті. Олар жануарлардың соңынан көшіп, су көздеріне жақын жерлерге қоныстанды.

Шаруашылығы

Палеолит адамдарының шаруашылығы иемденуші шаруашылық болды. Яғни адамдар табиғатта дайын тұрған өнімдерді пайдаланды. Олар әлі егін егіп, мал өсірген жоқ.

Негізгі кәсіптері:

• аңшылық;

• терімшілік;

• балық аулау.

Терімшілік алғашқы адамдардың ең ертедегі күнкөріс тәсілдерінің бірі болды. Олар жабайы өсімдіктердің жемістерін, жидектерді, жаңғақтарды, өсімдік тамырларын, құстардың жұмыртқаларын жинады.

Аңшылық біртіндеп басты кәсіпке айналды. Алғашында адамдар әлсіз немесе жаралы аңдарды ұстаса, кейін топтасып ірі жануарларды аулады. Аңдарды жартастан құлату, орға түсіру, отпен қорқытып қуу сияқты тәсілдер қолданылды. Аңның еті тағамға, терісі киім мен баспана жабуға, сүйегі мен мүйізі құрал жасауға пайдаланылды.

Балық аулау өзен-көлдердің маңында өмір сүрген адамдар арасында дамыды. Балықты қолмен, үшкір ағашпен, сүйек гарпундармен ұстаған.

Отты пайдалануы және тұрмысы

Палеолит дәуірінің маңызды жетістіктерінің бірі — отты игеру. Алғашында адамдар табиғи өрттен қалған отты сақтап пайдаланған. Кейін тас пен ағаштың көмегімен от жағуды үйренді.

От:

• суықтан қорғануға;

• жыртқыштарды үркітуге;

• етті пісіруге;

• баспананы жарықтандыруға;

• ағаш құралдардың ұшын күйдіріп қатайтуға қолданылды.

Адамдар үңгірлерді, жартастардың ықтасындарын және уақытша күркелерді баспана етті. Кейінгі палеолитте аң терісінен киім тігіп, сүйектен және ағаштан жасалған баспаналар тұрғызды.

Қоғамдық өмірі

Алғашқы кезеңде адамдар шағын тобырлар болып өмір сүрді. Бірлесіп аң аулау және қауіптен қорғану қажеттілігі адамдарды топтастырды. Кейінгі палеолитте рулық қатынастар қалыптаса бастады. Адамдар бірлесіп еңбек етті, азықты бөлісті және балаларды бірге тәрбиеледі.

Кейінгі палеолитте тіл, ойлау қабілеті және өнер дамыды. Адамдар үңгір қабырғаларына жануарлардың суреттерін салды, сүйек пен тастан мүсіндер жасады, әшекей бұйымдар тақты. Жерлеу дәстүрлерінің пайда болуы олардың діни түсініктері қалыптаса бастағанын көрсетеді.

Осылайша, палеолит дәуірінің басты ерекшеліктері — адамның қалыптасуы, тастан еңбек құралдарын жасауы, отты игеруі, аңшылық пен терімшілікке негізделген иемденуші шаруашылықтың дамуы және алғашқы қоғамдық қатынастардың пайда болуы.