Энолит дәуірі мәдениеті.

Раскрою тему в контексте истории Казахстана: что такое энеолит, какие памятники известны и почему Ботайская культура считается ключевой.

Энеолит дәуірі мәдениеті

Энеолит, немесе мыс-тас ғасыры, — неолит пен қола дәуірінің арасындағы өтпелі кезең. Бұл кезде адамдар тас, сүйек, ағаш құралдарын әлі де кең қолданғанымен, алғашқы рет мысты өңдеп, одан ұсақ бұйымдар мен еңбек құралдарын жасай бастады. Мыс жұмсақ болғандықтан, тас құралдарды бірден ығыстырып шығарған жоқ.

Қазақстан аумағындағы энеолиттің аса маңызды ескерткіштері Солтүстік Қазақстанда шоғырланған. Бұл өңірдің басты археологиялық кешені — Ботай–Терсек тарихи-мәдени қауымдастығы. Оған Ботай, Қызылжар, Васильковка сияқты қоныстар және Терсек тобының Құмкешу, Қожай ескерткіштері жатады. Ғалымдар Ботай мен Терсекті кейде жеке мәдениеттер ретінде, кейде біртұтас мәдени-тарихи орта ретінде қарастырады. bulletin-history.kaznu.kz

Ең белгілі ескерткіш — Ботай мәдениеті. Ол Солтүстік Қазақстандағы дала аймағында б.з.б. IV мыңжылдықта, шамамен б.з.б. 3700–3000 жылдар аралығында өмір сүрген. Ботайлықтар ірі, ұзақ уақыт пайдаланылған қоныстар салған. Тұрғын үйлері жартылай жеркепе түрінде немесе жер үстіне салынған, қасында шаруашылық орындары, азық сақтайтын алаңдар мен еңбекке арналған учаскелер болған. Бұл олардың тек көшіп-қонып жүрген аңшылар емес, белгілі бір жерде ұзақ тұрақтаған қауым болғанын көрсетеді. whc.unesco.org+1

Энеолит дәуірінің материалдық мәдениетіне тас пен сүйектен жасалған еңбек құралдары тән болды. Адамдар шақпақтастан пышақ, қырғыш, найза мен жебенің ұштарын, ауыр тас шапқыларды дайындады. Сүйектен біз, ине, тескіш, әшекей және шаруашылыққа қажет бұйымдар жасалды. Қыш ыдыстар қолдан жасалып, көбіне тарақ тәрізді немесе бау ізімен түсірілген өрнектермен безендірілген. biodiversity.ku.edu+1

Ботай мәдениетінің ең басты ерекшелігі — жылқының шаруашылықтағы өте үлкен рөлі. Қоныстардан жылқы сүйектері өте көп табылған. Жылқы еті азық ретінде пайдаланылған, сүйегінен құралдар жасалған. Кейбір зерттеулер қыш ыдыстардағы май қалдықтары мен басқа да деректер ботайлықтардың биелерді сауып, жылқыны басқаруға арналған жабдықтарды қолдануы мүмкін екенін көрсетеді. Nature+1

Дегенмен, Ботай туралы «жылқыны дәл осы жерде алғаш рет толық қолға үйретті» деген пікірге ғылымда әлі де талас бар. Генетикалық зерттеулер Ботай жылқылары қазіргі үй жылқыларының тікелей арғы тегі болмауы мүмкін екенін көрсетті. Сондықтан қазіргі ғылыми тұжырым бойынша Ботай — жылқыны ерте кезеңде қарқынды пайдалану, ұстау және адам–жылқы қатынастары қалыптасқан аса маңызды орталықтардың бірі. whc.unesco.org+2Nature+2

Энеолит қоғамында рулық қауымдық құрылыс сақталды. Адамдар аңшылықпен, балық аулаумен, мал ұстаумен, тері өңдеумен және қыш жасаумен айналысты. Еңбек біртіндеп күрделеніп, шаруашылық түрлері көбейді. Бұл дәуір кейінгі қола дәуіріндегі мал шаруашылығының, металл өңдеудің және дала өркениетінің дамуына негіз қалады.

Қорытындылай айтқанда, Қазақстандағы энеолит мәдениетінің басты жетістігі — тас дәуірінен металл дәуіріне өту, тұрақты қоныстардың көбеюі және жылқыны шаруашылыққа кеңінен пайдалану болды. Оның ең жарқын үлгісі — Ботай мәдениеті.