Зар заман және Шортанбай

Қазақ әдебиеті тарихында XIX ғасыр ерекше күрделі кезең ретінде сипатталады. Бұл дәуірде қазақ даласында саяси, әлеуметтік және рухани өзгерістер күшейді. Патша үкіметінің отарлау саясаты тереңдей түсіп, елдің жері тарылып, еркіндігі шектеле бастады. Осындай аласапыран уақытты шынайы бейнелеп, халықтың мұң-зарын жырға қосқан ақындар «зар заман» ақындары деп аталды. Солардың көрнекті өкілдерінің бірі — Шортанбай Қанайұлы.

«Зар заман» ұғымы халықтың келешекке деген алаңдаушылығын, елдің бұрынғы салт-дәстүрі мен еркін өмір салтының бұзылуын білдіреді. Зар заман ақындары заманның өзгергеніне қынжылып, халықты имандылықты, бірлікті, адамгершілікті сақтауға шақырды. Олар ел ішіндегі әділетсіздікке, бай мен кедей арасындағы алшақтыққа, парақорлыққа, рухани азғындыққа қарсы болды. Бұл поэзияда мұң, налу, торығу сезімдері басым болғанымен, оның түпкі мақсаты — халықты ояту, елдік сананы сақтау еді.

Шортанбай Қанайұлы — зар заман поэзиясының ірі тұлғасы. Оның шығармаларында өз дәуірінің шындығы анық көрінеді. Ақын ел билеген болыстар мен би-сұлтандардың халыққа жасаған қысымын сынайды. Ол заман өзгерген сайын адамдардың мінезі де өзгеріп, адалдық пен ардың қадірі азайып бара жатқанын күйзеле жырлайды. Шортанбай үшін ең үлкен қасірет — халықтың жерінен, еркіндігінен және ұлттық болмысынан айырылу қаупі.

Ақынның «Зар заман» атты толғауы оның дүниетанымын айқын танытады. Бұл шығармада ол заманның бұзылғанын, әділетсіздік күшейгенін, ел ішіндегі татулықтың әлсірегенін суреттейді. Шортанбай өткен дәуірді аңсайды, себебі бұрынғы қазақ қоғамында елдік, намыс, үлкенге құрмет, кішіге ізет сияқты құндылықтар берік болды деп есептейді. Ал жаңа заманның келуімен дүниеқоңыздық, мансапқорлық, екіжүзділік көбейгенін айтады.

Шортанбай поэзиясының басты ерекшелігі — өткір шыншылдығы. Ол халықтың ауыр тұрмысын жасырмай, ашық суреттеген ақын. Оның өлеңдерінде қарапайым елдің қайғысы, жердің тарылуы, биліктің әділетсіздігі, ұлттық рухтың әлсіреуі кең көрініс табады. Ақынның мұңды үні жеке басының қайғысы емес, тұтас халықтың жанайқайы болды. Сондықтан Шортанбай шығармалары қазақ әдебиетінде әлеуметтік ой-пікірдің дамуына үлкен үлес қосты.

Сонымен қатар, Шортанбайды тек торығу ақыны деп түсіну дұрыс емес. Оның өлеңдерінде халықты түзелуге, адамгершілікті сақтауға үндейтін ойлар мол. Ол елдің бірлігін, діннің тазалығын, адал еңбекті, ізгі мінезді жоғары қояды. Ақын заманның кесірін айтумен шектелмей, одан шығудың жолын да рухани құндылықтардан іздейді.

Қорыта айтқанда, зар заман поэзиясы — қазақ халқының тарихи тағдырын, ел басына түскен ауыр кезеңді бейнелейтін маңызды әдеби бағыт. Ал Шортанбай Қанайұлы — осы бағыттың ең көрнекті өкілдерінің бірі. Оның шығармалары халықтың мұңын, ұлттық сананың күйзелісін және ел болашағына деген алаңдаушылықты танытады. Шортанбай поэзиясы бүгінгі күн үшін де құнды, өйткені ол ұлттың бірлігі, рухани тазалығы және елдік қасиет туралы терең ой қозғайды.