Желдің түрлеріне тізбектелген карта жасаңдар. Дыбыс үндестігінің орфографиялық нормасын көрсетіңдер.

Желдің түрлеріне тізбектелген карта

Жел
→ Тұрақты желдер
 → Пассат желдері – тропиктік белдеулерде жыл бойы бір бағытта соғатын желдер.
 → Батыс желдері – қоңыржай белдеуде батыстан шығысқа қарай соғатын желдер.
 → Полярлық желдер – полюстер маңында пайда болатын суық желдер.

→ Мезгілдік желдер
 → Муссон желдері – жыл мезгіліне байланысты бағытын өзгертетін желдер.
  • Жазғы муссон – мұхиттан құрлыққа қарай соғады.
  • Қысқы муссон – құрлықтан мұхитқа қарай соғады.

→ Жергілікті желдер
 → Бриз – теңіз бен құрлық арасында тәуліктік бағыт өзгертіп соғатын жел.
 → Аңызақ – құрғақ, ыстық аймақтарда соғатын жел.
 → Боран – қарды ұйытқытып соғатын қатты жел.
 → Дауыл – өте күшті жылдамдықпен соғатын жел.
 → Самал жел – баяу, жағымды салқын жел.

Дыбыс үндестігінің орфографиялық нормасы

Дыбыс үндестігі – сөз ішіндегі дыбыстардың бір-біріне ықпал етіп, үйлесімді айтылуы.

1. Буын үндестігі (сингармонизм)

• Қазақтың төл сөздерінде сөздің барлық буындары бірыңғай жуан немесе бірыңғай жіңішке болады.

• Жуан сөздерге жуан қосымша жалғанады:
  қала + лар = қалалар, бала + ға = балаға.

• Жіңішке сөздерге жіңішке қосымша жалғанады:
  мектеп + тер = мектептер, үй + ге = үйге.

2. Дыбыс үндестігі (ілгерінді, кейінді, тоғыспалы ықпал)

Ілгерінді ықпал:
Алдыңғы дыбыс кейінгі дыбысқа әсер етеді.
Мысалы: кітап + қа = кітапқа, дос + тар = достар.

Кейінді ықпал:
Кейінгі дыбыс алдыңғы дыбысты өзгертеді.
Мысалы: жазса = жасса, сөзшең = сөшшең (айтылуда).

Тоғыспалы ықпал:
Екі дыбыс бір-біріне әсер етіп өзгереді.
Мысалы: он бес – омбес, жанбады – жамбады (айтылуда).

Орфографиялық норма:
Сөздер айтылу ерекшелігіне қарай емес, дұрыс жазу ережесіне сай жазылады. Мысалы:

• жазба деп жазылады, айтылуда жазба дыбысталуы өзгеруі мүмкін;

• он бес деп бөлек жазылады, бірақ айтқанда дыбыстар бір-біріне ықпал етеді;

• қосымшалар түбір сөздің соңғы буынына және дыбысына қарай жалғанады.

Осы нормалар қазақ тіліндегі сөздердің дұрыс жазылуын және дұрыс айтылуын қамтамасыз етеді.