1-topshiriq. Gaplarni koʻchiring, tuzilishiga koʻra turlarini va bogʻlovchi vositalarni aniqlang.
1. Qandak oʻrigimizning uchida allaqanday qizilbosh qushcha bilan sariqbosh saʼva galma-galiga chuldur-chuldurlab yotibdi, hovuz boʻyida bulbul chax-chaxlab qoʻyadi. (M. Mansurov)
2. Arzigulning gapiga kimdir pastdan javob qaytardi, lekin uni Mashrab eshitolmadi. (Shuhrat)
3. Chang osmonga chiqsa ham, qiymati hech qachon oshmaydi. (Tohir Malik)
4. Onasiz oʻchoqda olov oʻchadi, uy yemiriladi. (R. Hamzatov)
5. Soʻzimizning qadrini oshira olsak, oʻzimizning qadrimiz oshadi. (A. Alimbekov)

1-topshiriq. Gaplarni ko‘chiring, tuzilishiga ko‘ra turlarini va bog‘lovchi vositalarni aniqlang.

1-gap

Qandak o‘rigimizning uchida allaqanday qizilbosh qushcha bilan sariqbosh sa’va galma-galiga chuldur-chuldurlab yotibdi, hovuz bo‘yida bulbul chax-chaxlab qo‘yadi. (M. Mansurov)

• Tuzilishiga ko‘ra: bog‘lovchisiz qo‘shma gap.

• Bog‘lovchi vosita: sanash ohangi va vergul.

• Gap qismlari:

  1. Qandak o‘rigimizning uchida allaqanday qizilbosh qushcha bilan sariqbosh sa’va galma-galiga chuldur-chuldurlab yotibdi.

  2. Hovuz bo‘yida bulbul chax-chaxlab qo‘yadi.

Izoh: Gap ikkita sodda gapdan tashkil topgan. Ular o‘zaro bog‘lovchisiz, sanash ohangi orqali bog‘langan. Birinchi qismdagi «bilan» so‘zi uyushiq egalarni bog‘laydi, qo‘shma gap qismlarini emas.

2-gap

Arzigulning gapiga kimdir pastdan javob qaytardi, lekin uni Mashrab eshitolmadi. (Shuhrat)

• Tuzilishiga ko‘ra: bog‘langan qo‘shma gap.

• Bog‘lovchi vosita: «lekin» zidlov bog‘lovchisi.

• Gap qismlari:

  1. Arzigulning gapiga kimdir pastdan javob qaytardi.

  2. Lekin uni Mashrab eshitolmadi.

Izoh: Ikkita sodda gap «lekin» zidlov bog‘lovchisi yordamida bog‘langan. Gap qismlari o‘rtasida zidlik munosabati mavjud.

3-gap

Chang osmonga chiqsa ham, qiymati hech qachon oshmaydi. (Tohir Malik)

• Tuzilishiga ko‘ra: ergashgan qo‘shma gap.

• Ergash gap turi: to‘siqsiz ergash gapli qo‘shma gap.

• Bog‘lovchi vosita: «-sa ham» shakli.

• Gap qismlari:

  1. Chang osmonga chiqsa ham — ergash gap.

  2. Qiymati hech qachon oshmaydi — bosh gap.

Izoh: Birinchi qism ikkinchi qismga to‘siqsizlik ma’nosida bog‘langan. Ya’ni chang osmonga ko‘tarilgan taqdirda ham, uning qiymati oshmaydi.

4-gap

Onasiz o‘choqda olov o‘chadi, uy yemiriladi. (R. Hamzatov)

• Tuzilishiga ko‘ra: bog‘lovchisiz qo‘shma gap.

• Bog‘lovchi vosita: ohang va vergul.

• Gap qismlari:

  1. Onasiz o‘choqda olov o‘chadi.

  2. Uy yemiriladi.

Izoh: Ikkita sodda gap hech qanday bog‘lovchisiz, ohang orqali birikkan. Gap qismlari mazmunan bir-biriga bog‘liq bo‘lib, onasiz uyning ahvoli tasvirlangan.

5-gap

So‘zimizning qadrini oshira olsak, o‘zimizning qadrimiz oshadi. (A. Alimbekov)

• Tuzilishiga ko‘ra: ergashgan qo‘shma gap.

• Ergash gap turi: shart ergash gapli qo‘shma gap.

• Bog‘lovchi vosita: «-sa» shart mayli qo‘shimchasi («olsak» so‘zida).

• Gap qismlari:

  1. So‘zimizning qadrini oshira olsak — ergash gap.

  2. O‘zimizning qadrimiz oshadi — bosh gap.

Izoh: Birinchi qism ikkinchi qismdagi fikrning amalga oshish shartini bildiradi. Ya’ni so‘zimizning qadrini oshirsak, o‘zimizning ham qadrimiz oshadi.

Umumiy xulosa

Demak, berilgan beshta gapning barchasi qo‘shma gap hisoblanadi. Ulardan:

• 2 tasi bog‘lovchisiz qo‘shma gap (1-, 4-gaplar).

• 1 tasi bog‘langan qo‘shma gap (2-gap).

• 2 tasi ergashgan qo‘shma gap (3-, 5-gaplar).