2. I және II Мемлекеттік Думалар қай партиялар өкілдерінен тұрды?
3. Қазақ депутаттары Дума мәжілістерінде қандай мәселелерді көтерді?

2. I және II Мемлекеттік Думалар қай партиялар өкілдерінен тұрды?

I Мемлекеттік Дума 1906 жылғы 27 сәуірден 8 шілдеге дейін жұмыс істеді. Оның құрамында негізінен мына саяси күштердің өкілдері болды:

• Конституциялық-демократиялық партия — кадеттер. Олар Думадағы ең ықпалды әрі саны жағынан басым топ болды. Кадеттер конституциялық монархияны, азаматтық құқықтарды кеңейтуді және парламенттік басқаруды жақтады.

• Еңбекшілер тобы — трудовиктер. Бұл топқа шаруалардың мүддесін қорғаған депутаттар кірді. Олар жерді помещиктерден алып, шаруаларға беруді талап етті.

• Социал-демократтар. Жұмысшылардың жағдайын жақсарту, еңбек құқықтарын кеңейту мәселелерін көтерді.

• Автономистер мен ұлттық аймақтардың өкілдері. Олардың арасында мұсылман халықтарының депутаттары, поляк, украин және басқа ұлттық топтардың өкілдері болды.

• Октябристер, монархистер және партияға кірмеген депутаттар. Олардың саны кадеттер мен трудовиктерге қарағанда аз болды.

Қазақ депутаттарының көпшілігі Думадағы мұсылман фракциясымен бірлесіп әрекет етті. Кейбір қазақ қайраткерлері кадеттер партиясының бағдарламасына жақын болды. Мысалы, Әлихан Бөкейхан белгілі бір кезеңде кадеттер партиясымен саяси байланыста болды.

II Мемлекеттік Дума 1907 жылғы 20 ақпаннан 3 маусымға дейін қызмет етті. Оның құрамы I Думаға қарағанда саяси жағынан күрделірек және солшыл бағыттағы депутаттары көбірек болды. Дума құрамында:

• Трудовиктер;

• Социал-демократтар, соның ішінде большевиктер мен меньшевиктер;

• Социалист-революционерлер — эсерлер;

• Кадеттер;

• Октябристер;

• Монархистік және оңшыл партиялардың өкілдері;

• Мұсылман фракциясы;

• Поляк колосы және басқа ұлттық топтар болды.

II Думадағы қазақ депутаттары да көбінесе мұсылман фракциясының құрамында қызмет етті. Бұл фракция Ресей империясындағы түркі-мұсылман халықтарының жер, дін, білім беру және ұлттық құқықтарын қорғауға тырысты.

3. Қазақ депутаттары Дума мәжілістерінде қандай мәселелерді көтерді?

Қазақ депутаттары Мемлекеттік Думада ең алдымен қазақ халқының саяси, әлеуметтік және экономикалық жағдайына қатысты маңызды мәселелерді көтерді.

Бірінші кезекте олар жер мәселесін талқылады. Ресей үкіметінің қоныс аудару саясатының нәтижесінде қазақтардың шұрайлы жайылымдары мен егіншілікке қолайлы жерлері қоныс аударған орыс шаруаларына беріліп жатты. Қазақ депутаттары қазақ жерін «артық жер» деп есептеп, мемлекеттік қорға өткізуге және қоныс аударушыларға үлестіруге қарсы шықты. Олар қазақ халқынан тартып алынған жерлерді қайтаруды, қоныс аудару саясатын тоқтатуды талап етті.

II Думада Бақытжан Қаратаев аграрлық мәселе жөнінде сөз сөйлеп, патша үкіметінің Қазақстандағы жер саясатын қатты сынға алды. Ол қоныс аударушыларды орналастыру үшін қазақтарды ата қонысынан ығыстыру әділетсіз екенін айтты. Қазақтардың жерден айырылуы олардың шаруашылығының күйреуіне, кедейленуіне және әлеуметтік қайшылықтардың күшеюіне әкелетінін көрсетті.

Қазақ депутаттары сонымен қатар:

• қазақтарға Ресей империясының басқа азаматтарымен тең саяси және азаматтық құқықтар беру;

• қазақ өлкесінде жергілікті өзін-өзі басқару жүйесін енгізу;

• патша шенеуніктерінің, әскери әкімшіліктің және жергілікті басқару орындарының зорлық-зомбылығы мен заңсыз әрекеттерін тоқтату;

• қазақ халқының өкілдерін мемлекеттік басқару қызметіне қатыстыру;

• сот жүйесін әділ ұйымдастыру, халықтың дәстүрі мен тілін ескеру;

• салықтардың ауыртпалығын азайту;

• сөз, баспасөз, жиналыс және ұйым құру бостандықтарын қамтамасыз ету мәселелерін көтерді.

Білім беру саласында қазақ депутаттары ана тілінде мектептер ашуды, қазақ балаларының білім алуына жағдай жасауды, ұлттық мектептерді көбейтуді және оқу-ағарту ісін жергілікті халықтың ерекшеліктеріне сай ұйымдастыруды талап етті. Олар білімнің халықты әлеуметтік және саяси жағынан дамытудағы маңызын жақсы түсінді.

Дін мәселесінде депутаттар мұсылмандардың ар-ождан және діни сенім бостандығын қорғады. Мешіттер мен діни оқу орындарын ашуға қойылған шектеулерді алып тастауды, мұсылман дін қызметкерлерін үкімет бақылауынан босатуды және мұсылман халықтарына православие дінін күштеп таңуға жол бермеуді талап етті.

Сонымен бірге қазақ депутаттары қазақ өлкесін басқарудағы отаршылдық тәртіпті сынап, халықтың ұлттық ерекшеліктерін ескеретін басқару жүйесін құру қажеттігін айтты. Осылайша, олардың Думадағы қызметінің негізгі бағыттары жерді қорғау, отарлау саясатына қарсы тұру, ұлттық теңдікке қол жеткізу, білім мен дін бостандығын қамтамасыз ету және қазақ халқының саяси құқықтарын кеңейту болды.