Қабық пен камбийдің құрылысы мен қызметін сипаттаңыз.

Қабық пен камбий — өсімдік сабағы мен тамырының маңызды ұлпалары. Олар өсімдікті қорғауға, органикалық заттарды тасымалдауға және мүшелердің жуандап өсуіне қатысады.

Қабықтың құрылысы:
Қабық сабақтың немесе тамырдың сыртқы бөлігін құрайды. Жас сабақта оның сыртқы қабаты өң немесе эпидерма деп аталады. Өсімдік өскен сайын эпидерма біртіндеп өліп, оның орнына тоз қабаты түзіледі. Тоз жасушалары өлі, қабықшалары қалың және ауа мен суды нашар өткізеді. Сондықтан ол өсімдікті сыртқы ортаның қолайсыз әсерінен қорғайды.

Тоздың астында негізгі ұлпа орналасады. Оның тірі жасушаларында қоректік заттар жиналуы мүмкін. Кейбір жас сабақтардың қабық жасушаларында хлоропластар болады, сондықтан олар фотосинтезге де қатысады.

Қабықтың ішкі бөлігінде луб немесе флоэма орналасады. Флоэма сүзгілі түтіктерден, серік жасушалардан, луб талшықтарынан және негізгі ұлпа жасушаларынан тұрады. Сүзгілі түтіктер арқылы жапырақта фотосинтез нәтижесінде түзілген органикалық заттар өсімдіктің басқа мүшелеріне тасымалданады. Луб талшықтары сабаққа беріктік береді.

Қабықтың негізгі қызметтері:

1. Өсімдікті кебуден, температураның өзгеруінен және механикалық зақымданудан қорғайды.

2. Зиянды микроағзалар мен жәндіктердің ішкі ұлпаларға енуіне кедергі жасайды.

3. Флоэма арқылы органикалық заттарды жапырақтан тамырға, сабаққа, жеміске және өсу мүшелеріне тасымалдайды.

4. Қоректік заттарды жинайды.

5. Жасыл қабық жасушалары фотосинтезге қатысады.

6. Қабықтағы жасымықшалар арқылы газ алмасу жүзеге асады.

Камбийдің құрылысы:
Камбий — қабықтың ішкі бөлігіндегі флоэма мен сүректің, яғни ксилеманың арасында орналасқан түзуші ұлпа. Ол бір немесе бірнеше қатар болып орналасқан ұсақ, жұқа қабықшалы, тірі жасушалардан тұрады. Камбий жасушалары үнемі бөлінуге қабілетті.

Камбий сақина тәрізді қабат түзеді. Оның жасушалары бөлінген кезде ішкі жағына жаңа сүрек жасушаларын, ал сыртқы жағына жаңа луб жасушаларын түзеді. Әдетте ішкі жаққа түзілетін сүрек мөлшері сыртқы жаққа түзілетін лубқа қарағанда көбірек болады.

Камбийдің негізгі қызметтері:

1. Сабақ пен тамырдың жуандап өсуін қамтамасыз етеді.

2. Ішкі жағына жаңа ксилема, сыртқы жағына жаңа флоэма түзеді.

3. Өсімдіктің екінші реттік өсуіне қатысады.

4. Көпжылдық ағаштарда жылдық сақиналардың пайда болуын қамтамасыз етеді.

5. Жарақаттанған ұлпалардың қалпына келуіне қатысады.

Көктемде камбий белсенді бөлініп, ірі, қабырғасы жұқа сүрек жасушаларын түзеді. Жаздың соңы мен күзде түзілген жасушалар ұсақ әрі қабырғасы қалың болады. Осы айырмашылықтың нәтижесінде ағаш діңінде жылдық сақиналар пайда болады. Бір жылдық сақина өсімдіктің бір жыл ішінде түзген сүрек қабатын көрсетеді.

Сонымен, қабық өсімдікті қорғайды және органикалық заттарды тасымалдайды, ал камбий сабақ пен тамырдың жуандап өсуін және жаңа өткізгіш ұлпалардың түзілуін қамтамасыз етеді.