Үйкелістің пайдасы мен зияны.

Үйкеліс — бір-біріне жанасқан денелердің қозғалысына кедергі жасайтын күш. Ол күнделікті өмірде де, техникада да үлкен рөл атқарады. Үйкелістің пайдасы да, зияны да бар.

Үйкелістің пайдасы:

1. Адамның жүруіне мүмкіндік береді. Аяқ киім мен жердің арасындағы үйкеліс болмаса, адам тайып, жүре алмас еді.

2. Көліктің қозғалуына және тоқтауына көмектеседі. Дөңгелек пен жол арасындағы үйкелістің арқасында автомобиль алға қозғалады. Тежегіш жүйесі де үйкеліс күші арқылы көлікті баяулатып, тоқтатады.

3. Заттарды қолда ұстап тұруға мүмкіндік береді. Үйкеліс болмаса, қалам, кітап, ыдыс сияқты заттар қолдан сырғып кетер еді.

4. Жазуға көмектеседі. Қаламның немесе қарындаштың қағазбен үйкелісі нәтижесінде қағаз бетінде із қалады.

5. От жағуға мүмкіндік береді. Сіріңкені қорабына үйкеген кезде жылу пайда болып, сіріңке тұтанады.

6. Шегелер мен бұрандаларды бекітіп тұрады. Шеге мен ағаштың, бұранда мен материалдың арасындағы үйкеліс олардың орнынан қозғалып кетуіне жол бермейді.

7. Белдікті механизмдердің жұмысын қамтамасыз етеді. Кейбір машиналарда қозғалыс үйкеліс арқылы бір бөлшектен екіншісіне беріледі.

Үйкелістің зияны:

1. Механизмдердің бөлшектерін тоздырады. Бір-біріне үйкелген бөлшектер уақыт өте келе қажалып, істен шығуы мүмкін.

2. Энергияның босқа жұмсалуына әкеледі. Үйкеліс кезінде механикалық энергияның бір бөлігі жылуға айналады. Сондықтан машиналар мен құрылғылардың пайдалы әсер коэффициенті төмендейді.

3. Қозғалысты баяулатады. Үйкеліс дененің қозғалысына қарсы бағытталғандықтан, қозғалысқа кедергі келтіреді.

4. Артық жылу пайда болады. Машина бөлшектері қатты үйкелген кезде қызады. Бұл олардың бұзылуына немесе өрт қаупінің туындауына себеп болуы мүмкін.

5. Көлік отынының көп жұмсалуына әсер етеді. Дөңгелектердің жолмен, қозғалтқыш бөлшектерінің бір-бірімен үйкелісін жеңу үшін қосымша энергия қажет.

6. Адам денесіне зақым келтіруі мүмкін. Қатты жерге құлаған кезде тері мен жердің үйкелісінен жара немесе күйік тәрізді зақым пайда болады.

Үйкелістің зиянды әсерін азайту үшін механизмдерді майлайды, бөлшектердің беттерін тегістейді, сырғанау үйкелісін домалау үйкелісіне ауыстырады және мойынтіректер қолданады. Ал үйкелісті арттыру қажет болған жағдайда беттерді кедір-бұдыр етеді, құм себеді немесе арнайы резеңке материалдар пайдаланады.

Қорыта айтқанда, үйкеліссіз адам жүре алмайды, көлік қозғалып немесе тоқтай алмайды, көптеген тұрмыстық әрекеттер орындалмайды. Бірақ үйкеліс механизмдерді тоздырып, энергия шығынын арттырады. Сондықтан үйкелісті қажетті жағдайда арттырып, зиянды жағдайда азайту керек.